Powtarzające się wzmożone i masowe wystąpienia osnui gwiaździstej stanowią główne zagrożenie dla starszych drzewostanów sosnowych Nadleśnictwa Zawadzkie. Osobliwością pojawów tej błonkówki jest ich wyjątkowa długotrwałość i permanentne utrzymywanie się w opanowanych przez nią drzewostanach. Wzmożone i masowe pojawy osnui gwiaździstej trwają zazwyczaj tak długo, jak okresy pozostawania jej w fazie latentnej (stanie normalnym).

Głównym celem planowanych zabiegów ochronnych jest niedopuszczenie do pogłębienia depresyjnej sytuacji drzewostanów wskutek żerów prześwietlającyh i pełnych (osłabionych głębokim deficytem wodnym w następstwie anomalnie ciepłych i suchych sezonów wegetacyjnych ostatnich lat.

Odstąpienie od ich wykonania, może doprowadzić do silnej defoliacji lub gołożerów, skutkujących zachwianiem trwałości zagrożonych i osłabionych drzewostanów.

Zabiegiem ochronnym objęte zostaną drzewostany sosnowe na łącznej powierzchni 20 ha w Leśnictwie Krupski Młyn, położonym w zasięgu terytorialnym gminy Gminy Krupski Młyn. Do ograniczania liczebności larw osnui gwiaździstejużyty zostanie środek ochrony roślin o nazwie handlowej MOSPILAN 20 SP (substancja czynna: acetamipryd).

Zgodnie z Decyzją WIORiN w Katowicach z 31 marca br. (ORiN.7123.1.3.2026), rozpoczęcie zabiegów ograniczających planowane jest na przełomie I i II dekady maja, a ich zakończenie przewiduje się w II dekadzie maja (ścisły termin uzależniony jest od tempa rozwoju owadów, który determinuje przebieg warunków pogodowych).

Jak co roku 1 marca Państwowa Straż Pożarna rusza z ogólnopolską kampanią społeczną „Stop Pożarom Traw”. Jej główny cel to zwiększenie świadomości społecznej i przeciwdziałanie niebezpiecznemu procederowi wypalania traw. Dla leśników temat jest niezwykle ważny, bo bardzo często pożary traw przyczyniają się do pożarów lasów.

Wiosna - okres największego zagrożenia pożarowego w lasach

Aktualny stopień zagrożenia pożarowego sprawdzisz TUTAJ

Wraz z nadejściem wiosny znacząco rośnie zagrożenie pożarowe w lasach. Przełom zimy i wiosny jest jednym z najbardziej niebezpiecznych okresów pod względem występowania pożarów lasów w Polsce.

Mimo śnieżnej zimy, po ustąpieniu pokrywy śnieżnej na dnie lasu pozostaje duża ilość suchego materiału organicznego - zeszłorocznych liści, igliwia, traw i drobnych gałęzi. Warstwa ta, nazywana ściółką leśną, bardzo szybko wysycha pod wpływem wiatru i promieniowania słonecznego. W takich warunkach nawet niewielkie źródło ognia może doprowadzić do pożaru.

Dodatkowym czynnikiem zwiększającym zagrożenie pożarowe w lasach jest niewielka ilość opadów oraz duże wahania temperatury wczesną wiosną. Ściółka staje się wtedy łatwopalna, a ogień może rozprzestrzeniać się bardzo szybko.

Strażacy zwracają uwagę, że pożary lasów stanowią poważne zagrożenie dla środowiska, ludzi oraz infrastruktury. Ogień może rozprzestrzeniać się na pobliskie zabudowania, a powstające zadymienie utrudnia widoczność na drogach i stwarza niebezpieczeństwo dla uczestników ruchu drogowego.

Człowiek najczęstszą przyczyną pożarów lasów

Od 2 stycznia 2026 roku obowiązują surowsze kary za wypalanie traw, rozniecanie ognia oraz inne zachowania stwarzające zagrożenie pożarowe w miejscach publicznych, na terenach leśnych i zurbanizowanych. Najważniejsze zmiany to podniesienie górnej granicy grzywny za sprowadzenie zagrożenia pożarowego z 5 tys. zł do 30 tys. zł oraz podwyższenie maksymalnej wysokości mandatu karnego z 500 zł do 5 tys. zł, a w przypadku popełnienia kilku wykroczeń jednym czynem - z 1000 zł do 6 tys. zł. Więcej znajdziesz
TUTAJ

Statystyki pokazują, że zdecydowana większość pożarów lasów w Polsce powstaje w wyniku działalności człowieka. Najczęściej są to:

- nieostrożne obchodzenie się z ogniem,

- wyrzucanie niedopałków papierosów,

- rozpalanie ognisk w miejscach niedozwolonych,

- podpalenia,

- wypalanie pozostałości roślinnych na łąkach i nieużytkach.

Warto przypomnieć, że zgodnie z przepisami rozniecanie ognia w lesie oraz w odległości do 100 metrów od jego granicy jest zabronione, poza miejscami wyznaczonymi przez właściciela lub zarządcę terenu. Przepisy te reguluje Ustawa z dnia 28 września 1991 r. o lasach (t. j. Dz. U. z 2005 r. nr 45, poz. 435 ze zmianami), a dokładnie Art. 30 ust. 3 pkt 3, który mówi nam, że "w lasach oraz na terenach śródleśnych, jak również w odległości do 100 m od granicy lasu, zabrania się działań i czynności mogących wywołać niebezpieczeństwo, a w szczególności: rozniecenia ognia poza miejscami wyznaczonymi do tego celu przez właściciela lasu lub nadleśniczego, korzystania z otwartego płomienia, wypalania wierzchniej warstwy gleby i pozostałości roślinnych”.

Leśnicy i strażacy podkreślają, że większości pożarów w lasach można zapobiec poprzez odpowiedzialne zachowanie i przestrzeganie podstawowych zasad bezpieczeństwa.

Wypalanie traw - poważne zagrożenie dla lasów

Wczesną wiosną jednym z największych zagrożeń dla lasów jest wypalanie traw. Każdego roku dochodzi do wielu pożarów spowodowanych celowym podpalaniem suchych traw i pozostałości roślinnych.

Ogień rozprzestrzenia się bardzo szybko, zwłaszcza przy silnym wietrze i niskiej wilgotności powietrza. W takich warunkach płomienie łatwo przenoszą się z łąk, pól czy nieużytków na sąsiednie tereny leśne.

Wypalanie traw jest nie tylko niebezpieczne, ale również nielegalne. Określa to m.in. ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. nr 92, poz. 880 z późn. zm.): Art. 124. „Zabrania się wypalania łąk, pastwisk, nieużytków, rowów, pasów przydrożnych, szlaków kolejowych oraz trzcinowisk i szuwarów” oraz Art. 131: „Kto wypala łąki, pastwiska, nieużytki, rowy, pasy przydrożne, szlaki kolejowe, trzcinowiska lub szuwary - podlega karze aresztu albo grzywny”.

Proceder ten powoduje poważne szkody w środowisku - niszczy siedliska wielu gatunków zwierząt, zabija drobne organizmy glebowe oraz prowadzi do degradacji gleby.

Pożary wywołane wypalaniem traw często wymykają się spod kontroli i wymagają interwencji wielu jednostek straży pożarnej.

Jak działa system ochrony przeciwpożarowej w Lasach Państwowych

Lasy Państwowe prowadzą jeden z najbardziej rozbudowanych systemów ochrony przeciwpożarowej lasów w Europie. Jego celem jest szybkie wykrywanie pożarów oraz sprawne prowadzenie akcji gaśniczych.

System ochrony przeciwpożarowej obejmuje m. in.:

- sieć wież i punktów obserwacyjnych, z których monitorowane są duże obszary leśne,

- patrole naziemne i lotnicze,

- punkty alarmowo-dyspozycyjne, które koordynują działania ratownicze,

- dojazdy pożarowe i punkty czerpania wody, umożliwiające szybkie dotarcie do miejsca pożaru,

- system prognozowania zagrożenia pożarowego w lasach, który pozwala określać aktualny stopień zagrożenia.

W okresie największego ryzyka, od wczesnej wiosny do jesieni, leśnicy prowadzą stały monitoring sytuacji pożarowej. Dzięki temu wiele pożarów lasów wykrywanych jest na bardzo wczesnym etapie, co pozwala ograniczyć ich skutki.

Polska znajduje się w ścisłej czołówce europejskiej pod względem liczby pożarów lasów. Zajmujemy trzecie miejsce, przed nami są tylko Portugalia i Hiszpania. Jednak, właśnie dzięki tak sprawnemu systemowi ochrony przeciwpożarowej w Lasach Państwowych, mamy pożary niewielkie - biorąc pod uwagę powierzchnię jesteśmy zazwyczaj dopiero na ok. 10 miejscu (w 2024 r. Polska zajmowała 15. miejsce).

Obejrzyj jeden z odcinków cyklu "Las bliżej nas", poświęcony ochronie przeciwpożarowej:

Ochrona lasów przed pożarami to wspólna odpowiedzialność

Ochrona lasów przed ogniem nie jest wyłącznie zadaniem służb. Ogromne znaczenie ma także odpowiedzialne zachowanie wszystkich osób korzystających z terenów leśnych.

Podczas pobytu w lesie warto pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

- nie rozpalaj ognia poza miejscami wyznaczonymi,

- nie wyrzucaj niedopałków papierosów,

- nie wypalaj traw ani pozostałości roślinnych,

- nie wjeżdżaj samochodem do lasu poza wyznaczonymi drogami.

Jeśli zauważymy ogień lub dym w lesie, należy jak najszybciej powiadomić służby ratunkowe, dzwoniąc pod numer 112.

Bezpieczeństwo polskich lasów zależy od nas wszystkich. Odpowiedzialne zachowanie może zapobiec tragedii i uchronić cenne przyrodniczo obszary przed zniszczeniem.

Nadleśnictwo Zawadzkie przystąpiło do Programu „Zanocuj w lesie”, który powstał w ramach kontynuacji założeń zawartych w ogólnopolskim pilotażu udostępnienia obszarów leśnych celem uprawiania aktywności typu bushcraft i surwiwal. Po ponad rocznym okresie trwania pilotażu, ankietowaniu osób korzystających z obszarów pilotażowych, zarządców terenu, rozmowach ze środowiskiem bushcraftowym i surwiwalowym wykiełkował pomysł przekształcenia pilotażu w stały program pn. „Zanocuj w lesie”.

Jednocześnie informujemy, iż decyzją Nadleśniczego nie dopuszcza się możliwości używania kuchenek gazowych na terenie obszaru objętego programem Zanocuj w Lesie w Nadleśnictwie Zawadzkie.

Obszar prezentowany jest na mapie, która otworzy się po kliknięciu w poniższą grafikę:

Lokalizacja widoczna jest również na mapie: https://www.bdl.lasy.gov.pl/portal/mapy
oraz z poziomu aplikacji mBDL https://play.google.com/store/apps/details?id=pl.gov.lasy.bdl&hl=pl&gl=US  (android) lub https://apps.apple.com/us/app/mbdl/id1388815663 iPhone, z menu podręcznego wybierz – mapy BDL – mapa zagospodarowania turystycznego.

Zanim udasz się na wyprawę zapoznaj się z:

1. regulaminem korzystania z obszaru (dostępny w załączniku na dole strony)
2. informacjami, gdzie jest wyznaczone miejsce do rozpalenia ogniska. Miejsce to nie jest zaopatrzone w drewno, dlatego należy je przynieść ze sobą.
3. mapą okresowego zakazu wstępu do lasu https://zakazywstepu.bdl.lasy.gov.pl/zakazy/ Przed  wyjściem do lasu, sprawdź, czy obszar nie znajduje się na obszarze objętym zakazem
4. zasadami bezpiecznego korzystania z lasu - kliknij tutaj
5. z informacjami, gdzie mogą być prowadzone prace gospodarcze. W marcu prace te są planowane w leśnictwie Kolonowskie oddz. 702 d, 703 c, 705 j, 686 f, 666 h, 664 c, 717 d, 717 f oraz w leśnictwie Piotrowina oddz. 721 d. Tereny te oznaczone są żółtymi tablicami ostrzegawczymi, ustawionymi na drogach i szlakach w rejonie prac. Na powierzchnie te obowiązuje zakaz wstępu!
6. w okresie jesiennym i zimowym z terminami polowań zbiorowych, które koła łowieckie mają obowiązek podawać do wiadomości gmin. Obszar, na którym odbywa się polowanie zbiorowe oznakowany jest tablicami informacyjnymi.  Terminy polowań zbiorowych znajdziesz na stronach internetowych miejscowych gmin.  
6. Jeśli Twój nocleg przewiduje więcej niż 2 noce lub/i więcej niż 9 osób w jednym miejscu musisz wypełnić formularz zgłoszenia noclegów i uzyskać zgodę nadleśnictwa. Zgłoszenie następuje poprzez wypełnienie formularza (dostępny w załączniku na dole strony) oraz przesłanie go na adres: zawadzkie@katowice.lasy.gov.pl nie później niż 2 dni robocze od planowanego noclegu. Pozytywna odpowiedź mailowa z nadleśnictwa jest wyrażeniem zgody na zaplanowane noclegi.

W lesie występują również miejsca objęte stałym zakazem wstępu (zgodnie z ustawą o lasach), m.in. uprawy leśne do 4 m, ostoje zwierzyny, co zawsze należy mieć na względzie podczas planowania leśnych wędrówek.

Kontakt do koordynatora programu w nadleśnictwie Agnieszka Jamrozik, lub (w zastępstwie): Małgorzata Kuźmińska-Kurczyk agnieszka.jamrozik@katowice.lasy.gov.pl  lub malgorzata.kuzminska@katowice.lasy.gov.pl ;  508348383, 77 404 96 55

Połowa marca to czas, kiedy na kilka miesięcy służby leśne wzmagają swoją czujność w kwestiach pożarów lasu. Bezpośrednia akcja przeciwpożarowa to kluczowy element systemu ochrony lasów, który ma na celu szybkie wykrywanie zagrożeń i natychmiastowe podejmowanie działań gaśniczych.

Akcja prowadzona jest w okresie największego zagrożenia pożarowego i obejmuje pełną mobilizację służb terenowych, punktów obserwacyjnych oraz współpracę z Państwową Strażą Pożarną oraz innymi służbami.

Z przymrużeniem oka, ale o bardzo poważnych sprawach, opowiadają leśnicy z Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Szczecinie. Kliknij na zdjęcie i obejrzyj przygotowany materiał):

Na czym polega bezpośrednia akcja przeciwpożarowa?

Bezpośrednia akcja przeciwpożarowa w Lasach Państwowych to etap funkcjonowania systemu ochrony ppoż., w którym wszystkie jego elementy przechodzą w tryb pełnej gotowości operacyjnej. Jest uruchamiana w okresie zwiększonego zagrożenia pożarowego - najczęściej od wczesnej wiosny do jesieni - kiedy warunki atmosferyczne sprzyjają powstawaniu i rozprzestrzenianiu się ognia.

W praktyce oznacza to intensyfikację działań związanych z wykrywaniem, lokalizacją i szybkim gaszeniem pożarów. Kluczową rolę odgrywa tu system obserwacyjno-alarmowy, obejmujący wieże przeciwpożarowe, patrole naziemne oraz lotnicze. Operatorzy punktów obserwacyjnych prowadzą stały monitoring terenów leśnych, a w przypadku zauważenia dymu natychmiast przekazują informacje do punktów alarmowo-dyspozycyjnych.

Bezpośrednia akcja przeciwpożarowa to również utrzymywanie w stałej gotowości sił i środków gaśniczych. Leśnicy współpracują z Państwową Strażą Pożarną oraz Ochotniczymi Strażami Pożarnymi, a w razie potrzeby wykorzystywany jest także sprzęt specjalistyczny, w tym samoloty gaśnicze i śmigłowce. Dzięki rozbudowanej sieci dojazdów pożarowych oraz punktów czerpania wody możliwe jest szybkie dotarcie do miejsca zdarzenia i sprawne prowadzenie akcji.

Istotnym elementem bezpośredniej akcji jest także bieżące prognozowanie zagrożenia pożarowego. Codzienne pomiary wilgotności ściółki i analiza warunków meteorologicznych pozwalają określić stopień zagrożenia i odpowiednio dostosować poziom gotowości służb. W sytuacjach skrajnych wprowadzane są okresowe zakazy wstępu do lasu.

Stopień zagrożenia pożarowego sprawdzisz tutaj lub tutaj

Celem bezpośredniej akcji przeciwpożarowej jest jak najszybsze wykrycie pożaru i jego ugaszenie w zarodku. Statystyki pokazują, że zdecydowana większość pożarów w polskich lasach jest likwidowana na bardzo wczesnym etapie, zanim obejmie większy obszar. To efekt sprawnie działającego systemu oraz dobrej organizacji służb leśnych i ratowniczych.

Nie bez znaczenia pozostaje także rola społeczeństwa. W okresie trwania akcji szczególnie ważna jest czujność osób przebywających w lasach - szybkie zgłoszenie zagrożenia może znacząco ograniczyć skutki pożaru.

System ochrony przeciwpożarowej Lasów Państwowych

System ochrony przeciwpożarowej w Lasach Państwowych to kompleksowy mechanizm, który ma na celu zapobieganie pożarom lasów w Polsce, ich szybkie wykrywanie oraz skuteczne gaszenie. Dzięki jego sprawnemu działaniu większość pożarów jest likwidowana w początkowej fazie, zanim zdąży objąć większy obszar.

Podstawą systemu przeciwpożarowego jest stały monitoring lasów. W całym kraju funkcjonują wieże obserwacyjne oraz nowoczesne systemy kamer, które umożliwiają wykrywanie dymu i szybkie określenie miejsca zagrożenia. To właśnie szybka lokalizacja pożaru ma kluczowe znaczenie dla skuteczności działań gaśniczych.

Uzupełnieniem monitoringu są patrole naziemne i lotnicze. Leśnicy oraz załogi samolotów patrolowych kontrolują obszary szczególnie narażone na pożary, zwłaszcza w okresach suszy i wysokich temperatur. Dzięki temu możliwe jest szybkie reagowanie na pojawiające się zagrożenia.

Istotnym elementem systemu ochrony przeciwpożarowej lasów jest odpowiednia infrastruktura. Lasy Państwowe dysponują rozbudowaną siecią dróg leśnych - tzw. dojazdów pożarowych - które umożliwiają szybkie dotarcie służb ratowniczych do miejsca pożaru. Ważną rolę odgrywają także punkty czerpania wody oraz pasy przeciwpożarowe, ograniczające rozprzestrzenianie się ognia.

System ochrony ppoż. opiera się również na prognozowaniu zagrożenia pożarowego. Codziennie prowadzone są pomiary wilgotności ściółki oraz analizy warunków pogodowych. Na tej podstawie określany jest stopień zagrożenia pożarowego w lasach, co pozwala na dostosowanie poziomu gotowości służb i wprowadzanie ewentualnych ograniczeń, takich jak zakaz wstępu do lasu.

Kluczowa dla skuteczności systemu jest także współpraca. Lasy Państwowe współdziałają z Państwową Strażą Pożarną, Ochotniczymi Strażami Pożarnymi oraz innymi służbami. Wspólne działania pozwalają na szybkie i skuteczne gaszenie pożarów lasów oraz minimalizowanie strat przyrodniczych.

Nieodłącznym elementem systemu są również działania edukacyjne. Kampanie informacyjne przypominają, że większość pożarów lasów w Polsce powstaje z winy człowieka. Dlatego tak ważne jest przestrzeganie zasad bezpieczeństwa podczas przebywania w lesie.

Dzięki połączeniu nowoczesnych technologii, dobrej organizacji i zaangażowania służb, system ochrony przeciwpożarowej Lasów Państwowych skutecznie chroni polskie lasy przed pożarami.

Skuteczność naszego systemu ochrony przeciwpożarowej widać w zestawieniach z innymi krajami Europy. Jesteśmy na podium i zajmujemy trzecie miejsce pod względem liczby pożarów w ciągu roku. Ale jeśli chodzi o przeciętną wielkość pożaru to jesteśmy dopiero na 25 miejscu (na 28 krajów!).

Wspólna odpowiedzialność za bezpieczeństwo lasów

W Polsce zagrożenie pożarowe należy do najwyższych w Europie, a większość pożarów powstaje z winy człowieka.

Dlatego Lasy Państwowe apelują o ostrożność i przestrzeganie zasad bezpieczeństwa - szczególnie w okresie wiosenno-letnim. Każdy użytkownik lasu ma wpływ na jego ochronę.

Bezpośrednia akcja przeciwpożarowa to nie tylko działania służb, ale także element budowania świadomości społecznej i odpowiedzialności za wspólne dobro, jakim są polskie lasy.

Międzynarodowy Dzień Lasów został ustanowiony w 2012 roku przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych i od tamtej pory obchodzony jest na całym świecie. Święto zachęca do podejmowania szeregu inicjatyw służących pogłębianiu wiedzy na temat lasów oraz ich znaczenia w życiu człowieka. Tegoroczne hasło obchodów „Lasy i gospodarka” podkreśla istotną rolę lasów w budowaniu zrównoważonej gospodarki i dobrobytu człowieka - dziś i dla przyszłych pokoleń. Produkty leśne oferują bowiem rozwiązania oparte na naturze, zastępując materiały o wysokiej emisji dwutlenku węgla, jednocześnie generując nowe możliwości rozwoju gospodarczego.

- Od usług ekosystemowych związanych z wodą, klimatem i glebą, po turystykę, rekreację i dostawy naturalnego surowca w postaci drewna, lasy wnoszą ogromne korzyści do światowej gospodarki oraz wspierają miliony miejsc pracy na całym świecie. Tegoroczne obchody Międzynarodowego Dnia Lasów przypominają nam, że lasy są fundamentem zrównoważonego rozwoju i jednocześnie kluczowym elementem łączącym potrzeby gospodarcze, ekologiczne i społeczne - mówi Magdalena Świtka, rzecznik prasowy RDLP w Katowicach.

Lasy Państwowe są największym producentem i zarazem dostawcą surowca drzewnego na polski rynek, pokrywając ponad 90 proc. zapotrzebowania krajowego przemysłu oraz mieszkańców na drewno. Jednak wbrew obiegowym opiniom nie zajmują się wyłącznie pozyskiwaniem drewna. To tylko jeden z elementów gospodarki leśnej, która obejmuje szeroki wachlarz działań związanych m. in. z hodowlą lasu, ochroną lasu przed zagrożeniami, ochroną przyrody czy udostępnianiem terenów leśnych społeczeństwu. Zrównoważona gospodarka leśna uwzględnia ekologiczne, społeczne i gospodarcze funkcje lasów, zapewniając ich ochronę, trwałość i zachowanie dla obecnych i przyszłych pokoleń, przy jednoczesnym racjonalnym korzystaniu z zasobów drzewnych.

- Chcemy zaprosić mieszkańców do wspólnego sadzenia lasu, żeby poznali z bliska jak wygląda nasza codzienna praca. Każdego roku wkładamy ogrom pracy, zaangażowania i wiedzy w realizację wiosennych i jesiennych akcji odnowieniowych. To ważna część naszej pracy, która w przyszłości zaowocuje większą trwałością, różnorodnością i odpornością lasów naszego regionu - mówi Magdalena Świtka, rzecznik prasowy RDLP w Katowicach.

Sadzimy 1000 drzew na minutę

Każdego roku w Lasach Państwowych prowadzone są odnowienia i zalesienia gruntów, w trakcie których sadzone jest około pół miliarda nowych drzew. Zalesienia odbywają się na gruntach, gdzie wcześniej lasu nie było, a odnowienia wszędzie tam, gdzie zostało pozyskane drewno i należy wprowadzić nowe pokolenie lasu. Ustawowym obowiązkiem leśników jest odnowienie lasu w ciągu 5 lat, choć zazwyczaj odbywa się ono dużo wcześniej. W miejsce każdego, wyciętego drzewa sadzone jest kilka, a nawet kilkanaście drzew, najlepiej dostosowanych do typu siedliska oraz warunków glebowych. W miejscach żyźniejszych sadzone są bardziej wymagające gatunki liściaste i iglaste, na słabszych siedliskach - głównie sosna. Dzięki temu lasy w Polsce stają się coraz bardziej różnorodne gatunkowo i wiekowo, a tym samym odporne na choroby i zmiany klimatu.

Rocznie leśnicy z RDLP w Katowicach sadzą ok. 30 mln drzew iglastych i liściastych. Największy udział w sadzeniu ma sosna (60%), dąb (20%), buk (10%), jodła (5%) oraz inne gatunki, takie jak modrzew, świerk, grab, brzoza, wiąz, lipa i klon (5%). Wiosną wysadzanych jest większość sadzonek, pozostałe trafiają do lasów na jesień. W zeszłym roku powierzchnia odnowień w RDLP w Katowicach wyniosła ponad 5 580 ha lasów, a zalesień - 31,76 ha. Przy odnowieniach i zalesieniach leśnicy korzystają głównie z pracy ludzkiej - ręcznego sadzenia drzew. Tam, gdzie pozwalają na to warunki glebowe oraz dotychczasowy skład gatunkowy, wspierają również naturalne odnowienie lasu, które powstaje samorzutnie z nasion okolicznych drzew. To rozwiązanie jest szczególnie cenne z przyrodniczego punktu widzenia i obecnie stanowi 25% całości odnowień w RDLP w Katowicach. 

Prace odnowieniowe i zalesieniowe wymagają odpowiedniego, wcześniejszego przygotowania powierzchni do sadzenia oraz zapewnienia zdrowych, żywotnych i właściwie ukształtowane sadzonek. Na potrzeby corocznych odnowień i zalesień, szkółki leśne na terenie RDLP w Katowicach produkują ponad 36 mln szt. sadzonek, głównie gatunków iglastych, takich jak sosna, jodła czy świerk (63%) oraz liściastych - dębów, buków czy olszy (37%). W szkółkach leśnych hodowane są także inne gatunki biocenotyczne np. lipa, jarzębina, dzika jabłoń czy grusza, które leśnicy sadzą w lasach, aby zwiększyć ich bioróżnorodność i poprawić bazę pokarmową dostępną dla zwierząt.

Dołącz do wspólnego sadzenia 

Akcja „Posadź las z leśnikiem” to nie tylko wspólne sadzenie drzew i świętowanie obchodów Międzynarodowego Dnia Lasu. To także doskonała okazja do aktywnego spędzenia czasu na łonie natury, integracji z lokalną społecznością czy bezpośredniej rozmowy z leśnikami. Dla wielu mieszkańców to także szansa na zrozumienie, czym tak naprawdę jest zrównoważona gospodarka leśna i jak wygląda ona w praktyce.

- Lasy są naszym wspólnym dobrem oraz dziedzictwem przyrodniczym. Wyrazem naszej troski o przyrodę jest sadzenie nowych drzew, dlatego dołączcie do nas i wspólnie zadbajmy o zachowanie lasów dla przyszłych pokoleń - mówi Magdalena Świtka, rzecznik prasowy RDLP w Katowicach.

Społeczne sadzenia lasu w ramach akcji „Posadź las z leśnikiem” odbędą się w okresie od 21 marca do 30 kwietnia br. w wybranych nadleśnictwach RDLP w Katowicach. Szczegółowe informacje organizacyjne dostępne są na naszych stronach internetowych oraz profilach facebookowych.

Poniżej znajduje się mapa z lokalizacjami najbliższych wydarzeń:

Serdecznie zapraszamy!

Hasłem przewodnim tegorocznych obchodów jest „Forests and Economies” - „Lasy i gospodarka”. Organizacje międzynarodowe zwracają uwagę, że lasy są jednym z fundamentów rozwoju gospodarczego: dostarczają surowców, tworzą miejsca pracy i wspierają rozwój wielu branż.

Polskie lasy = ważny zasób przyrodniczy i gospodarczy

Międzynarodowy Dzień Lasów obchodzony jest na całym świecie 21 marca. Święto zostało ustanowione przez Zgromadzenie Ogólne ONZ w 2012 r., aby zwiększać świadomość znaczenia wszystkich typów lasów i promować działania na rzecz ich ochrony oraz zrównoważonego użytkowania.

Lasy zajmują niemal jedną trzecią powierzchni Polski i pełnią wiele funkcji - przyrodniczych, społecznych i gospodarczych. Są siedliskiem tysięcy gatunków roślin i zwierząt, wpływają na klimat i zasoby wodne, a także stanowią miejsce rekreacji dla milionów osób.

Jednocześnie są źródłem odnawialnego surowca - drewna - który stanowi podstawę funkcjonowania wielu sektorów gospodarki. Współczesna gospodarka leśna w Polsce opiera się na zasadzie wielofunkcyjności, która pozwala łączyć ochronę przyrody z racjonalnym wykorzystaniem zasobów lasu.

Lasy Państwowe - stabilne źródło surowca dla gospodarki

Lasy Państwowe zarządzają około 77 proc. powierzchni lasów w Polsce i odpowiadają za prowadzenie trwale zrównoważonej gospodarki leśnej w imieniu Skarbu Państwa.

Jednym z jej elementów jest pozyskanie drewna, które odbywa się w sposób planowy i kontrolowany. Ilość pozyskiwanego surowca określają plany urządzenia lasu przygotowywane dla każdego nadleśnictwa na okres 10 lat.

Co istotne, w Polsce wykorzystuje się jedynie część przyrastającego drewna - średnio około 70 proc., dzięki czemu zasoby drzewne w lasach stale rosną.

Drewno - fundament przemysłu drzewnego w Polsce

Drewno jest jednym z najważniejszych odnawialnych surowców naturalnych wykorzystywanych w gospodarce. Trafia m. in. do przemysłu meblarskiego, budownictwa, produkcji papieru, płyt drewnopochodnych czy opakowań.

Lasy Państwowe są głównym dostawcą drewna dla polskiej gospodarki, zapewniając ponad 90 proc. surowca wykorzystywanego w kraju.

Dzięki stabilnym dostawom drewna rozwija się w Polsce silny sektor przemysłu drzewnego i meblarskiego, który należy do ważnych gałęzi gospodarki i jest jednym z liderów eksportu.

Przemysł drzewny tworzy tysiące miejsc pracy - zarówno bezpośrednio w zakładach przetwórczych, jak i w firmach usług leśnych czy przedsiębiorstwach transportowych, współpracujących z Lasami Państwowymi.

Co ważne, model gospodarki leśnej w Polsce pozwala łączyć rozwój gospodarczy z ochroną zasobów przyrodniczych, ponieważ drewno jest surowcem odnawialnym, a jego pozyskanie nie przekracza możliwości odtwarzania lasów.

Lasy a bezpieczeństwo państwa

Znaczenie lasów nie ogranicza się jedynie do gospodarki i ochrony przyrody. Rozległe kompleksy leśne pełnią także rolę w systemie bezpieczeństwa państwa.

W historii Polski lasy często stanowiły naturalną osłonę i miejsce schronienia dla ludności cywilnej oraz oddziałów wojskowych czy partyzanckich. Z punktu widzenia współczesnej obronności mogą stanowić naturalną barierę terenową, utrudniać rozpoznanie oraz sprzyjać maskowaniu działań.

Jednocześnie infrastruktura leśna - sieć dróg, systemy obserwacyjne czy zaplecze logistyczne - zwiększa możliwości reagowania w sytuacjach kryzysowych, takich jak klęski żywiołowe czy zagrożenia dla bezpieczeństwa.

Lasy dla gospodarki i przyszłych pokoleń

Międzynarodowy Dzień Lasów przypomina, że lasy są jednym z najcenniejszych zasobów przyrodniczych i gospodarczych. Dostarczają surowców, wspierają rozwój gospodarki, chronią środowisko i poprawiają jakość życia ludzi.

W Polsce ważną rolę w zachowaniu tych wartości odgrywają leśnicy z Lasów Państwowych, którzy prowadzą gospodarkę leśną w taki sposób, aby lasy mogły służyć zarówno współczesnym, jak i przyszłym pokoleniom.

Zapoczątkowana 5 lat temu akcja sprzątania lasu z lokalną społecznością przyniosła wymierne efekty. Ilość zebranych odpadów, zalegających na terenach leśnych zaskoczyła wszystkich uczestników! Jednocześnie dała do myślenia i jej edukacyjny rezultat był widoczny przez dłuższy czas w postaci czystych miejsc w których mogliśmy spacerować, cieszyć się wiosną, łagodzić codzienny stres i „ładować akumulatory”.

Niestety, lasy są nadal zaśmiecane. Nie pomagają apele i kary. Dużo przypadków tzw. „dzikich wysypisk” odnotowujemy w miejscach gdzie lasy państwowe sąsiadują z terenami obcej własności oraz przy większych i mniejszych miejscowościach. Dla ograniczenia problemu istotne jest kształtowanie świadomości społecznej i odpowiednia edukacja okolicznych mieszkańców.

Dlatego wspólnie z Kołami Łowieckimi zapraszamy do akcji sprzątania lasu samorządy, Rady Sołeckie, członków Ochotniczych Straży Pożarnych, organizacje społeczne  i wszystkich mieszkańców Gminy Zawadzkie, Kolonowskie, Krupski Młyn, Wielowieś, Dobrodzień i Jemielnica, którym leży na sercu stan otaczających nas lasów.

Akcja odbędzie się w sobotę, 21 marca b.r. od godziny 8.00 (szczegółowa lokalizacja na plakacie)

Nadleśnictwo Zawadzkie przygotuje dla uczestników rękawiczki gumowe oraz worki na śmieci. Ze względu na planowane zbieranie odpadów przy drogach publicznych prosimy o zabranie ze sobą kamizelek ostrzegawczych.

Osoby niepełnoletnie zapraszamy do udziału wyłącznie pod opieką dorosłych, którzy będą za nie odpowiedzialne.

Podsumowanie akcji przez Koordynatorów w poszczególnych lokalizacjach, połączone z ogniskiem planowane jest ok godziny 12.00

Nadleśnictwo Zawadzkie informuje o wynikach konkursu STOP ŚMIECIOM W LESIE:

Kategoria I- przedszkola

• 1 miejsce Grzegorz Uchański- Przedszkole Publiczne w Krupskim Młynie- Ziętku
• 2 miejsce Radosław Malara- Przedszkole Publiczne nr 3 w Zawadzkiem
• 3 miejsce Wiktoria Kulik- Przedszkole Publiczne w Żędowicach
• Wyróżnienie: Jagna Król- Przedszkole Publiczne w Kielczy
• Wyróżnienie Kinga Kulik- Przedszkole Publiczne w Żędowicach

Kategoria II- szkoły podstawowe kl. 1-3

• 1 miejsce- Oliwer Noffc- PSP w Jemielnicy
• 2 miejsce- Bruno Ochlust- PSP w Zawadzkiem
• 3 miejsce Hanna Bodanka- PSP w Zawadzkiem
• Wyróżnienie: Milena Szymańska, Dominik Loch-  ZSS w Zawadzkiem
• Wyróżnienie: Franciszek Wojtakowski- PSP Staniszcze Małe- Spórok
• Wyróżnienie- Weronika Feluks – PSP w Zawadzkiem

Kategoria III- szkoły podstawowe klasy 4-6

• 1 miejsce Zofia Wojtakowska- PSP w Staniszczach Małych- Spóroku
• 2 miejsce Kinga Bombelka- PSP w Jemielnicy
• 3 miejsce Maja Piegza- PSP nr 1 w Krupskim Młynie

Wyróżnienie: Tymoteusz Rejek- PSP w Staniszczach Wielkich-Kolonowskiem 3

Wyróżnienie: Patryk Zientek- PSP w Staniszczach Wielkich-Kolonowskiem 3

Kategoria IV- szkoły podstawowe klasy 7-8 i szkoły ponadpodstawowe

1 miejsce Natalia Piątkowska- PSP w Staniszczach Małych-Spóroku

Międzynarodowa Noc Nietoperzy organizowana jest co roku w ostatni weekend sierpnia w ramach międzynarodowego porozumienia EUROBATS, mającego na celu ochronę europejskich populacji nietoperzy.

Zapisy na wydarzenie pod nr tel. 508 348 383

Lasy Państwowe posiadają jeden z najlepszych systemów przeciwpożarowych w Europie. To bardzo złożony system angażujący pracę wielu osób i setki sztuk specjalistycznego sprzętu. System opiera się na trzech podstawowych zasadach: szybkiej detekcji ognia, niezwłocznemu powiadomieniu służb ratowniczych i możliwości podjęcia działań gaśniczych na wczesnym etapie rozwoju pożaru. To bezpośrednio przekłada się na wysoką skuteczność przeprowadzanych akcji gaśniczych i pozwala na minimalizację negatywnych skutków zagrożeń związanych z pożarami lasów. Pożary niosą zagładę całym leśnym ekosystemom, stwarzają zagrożenie dla życia człowieka oraz powodują ogromne straty materialne i ekologiczne - często trudne czy nawet niemożliwe do wyliczenia.

Przyczyny powstawania pożarów

Występowanie pożarów w lasach jest ściśle związane z warunkami pogodowymi, które wpływają na stan wilgotności leśnych materiałów palnych, w szczególności ściółki leśnej i pokrywy trawiastej. Nasz klimat się zmienia - coraz częściej obserwujemy okresy długotrwałej suszy, niemal bezśnieżne zimy czy niedobór opadów w okresie wegetacyjnym, co zwiększa ryzyko powstawania pożarów w lasach. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w polskich lasach przeważają gatunki drzew iglastych, rosnące często na ubogich siedliskach borowych. W szczególności dotyczy to sosny, która zawiera duże ilości olejków eterycznych, żywicy i innych łatwopalnych substancji leśnych, które sprzyjają rozwojowi pożarów. Niezależnie od tego większość pożarów w dalszym ciągu powstaje z winy człowieka. Są to umyślne podpalenia, wypalanie traw czy nieostrożne obchodzenie się z ogniem.

Ochrona przeciwpożarowa w lasach

Leśnicy posiadają sprawny i rozbudowany system ochrony przeciwpożarowej. Zabezpieczają lasy przed pożarami zarówno poprzez utrzymanie w dobrym stanie sieci dróg dojazdowych, pasów przeciwpożarowych i punktów czerpania wody, ale też poprzez stały monitoring lasu oparty m. in. o dostrzegalnie i utrzymywanie w gotowości floty lotniczej, wykorzystywanej do gaszenia ewentualnych pożarów. System przeciwpożarowy to wynik wielu lat pracy leśników, doskonalenia procedur i ogromnych środków na inwestycje, które są niezbędne dla właściwego zabezpieczenia przeciwpożarowego lasów.

Zapobieganie pożarom na rozległych obszarach jest wysoce kosztochłonne. W latach 2014-2024 Lasy Państwowe wydały na ochronę przeciwpożarową lasu ponad 1 miliard 140 milionów złotych. W roku 2025 budżet zaplanowany na ten cel wynosi ponad 183 miliony złotych. Ponieważ zapobieganie wymaga bardzo wysokich nakładów - Lasy Państwowe w walce z tym niebezpiecznym żywiołem sięgają również po fundusze unijne. 

Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu - zapobieganie, przeciwdziałanie oraz ograniczanie skutków zagrożeń związanych z pożarami lasów (PPOŻ2)

W ramach projektu zrealizujemy 33 inwestycje na terenie 12 nadleśnictw RDLP w Katowicach, które pozwolą na rozwój i modernizację istniejącej infrastruktury przeciwpożarowej. Do końca 2028 roku przebudujemy część istniejących dostrzegalni przeciwpożarowych, wybudujemy nowe punkty czerpania wody oraz zakupimy specjalistyczny sprzęt do lokalizacji pożarów. Koszt realizacji projektu PPOŻ2 na terenie katowickiej dyrekcji wyniesie 5,7 mln zł.

Szczegółowe informacje na temat projektu dostępne są tutaj.

Działania adaptacyjne, które łagodzą negatywne skutki zmian klimatu

To już kolejna odsłona kompleksowych działań z zakresu ochrony przeciwpożarowej lasów realizowanych przy wsparciu środków z Unii Europejskiej. W ramach poprzedniej edycji projektu na terenie RDLP w Katowicach udało się wybudować lub zmodernizować 64 dostrzegalnie pożarowe i stacje meteorologiczne, zakupić nowoczesny sprzęt do lokalizacji i wykrywania pożarów, a także doposażyć istniejące Punkty Alarmowo-Dyspozycyjne. Dzięki temu znacząco poprawiliśmy sprawność systemu wczesnego ostrzegania, prognozowania i reagowania w sytuacji wystąpienia pożaru, który jest podstawą naszej walki z tym niebezpiecznym żywiołem.

Bezpieczny las - nasza wspólna sprawa

Pożary lasów były, są i będą. Las nie obroni się sam przed ogniem, ale musi być odpowiednio przygotowany do podjęcia ewentualnych działań. Sprawne i szybkie lokalizowanie pożarów pozwala na natychmiastowe przystąpienie do akcji gaśniczej, co przekłada się na zmniejszenie strat dla środowiska i okolicznych mieszkańców. Ochrona lasów przed ogniem to nasza wspólna sprawa. Każdego dnia leśnicy monitorują tereny leśne na obszarze blisko 70 tys. km² oraz poświęcają wiele sił i środków na wzmocnienie ochrony przeciwpożarowej lasów. W ten sposób dbają o bezpieczeństwo lasów i ich mieszkańców, a także ludzi, którzy odwiedzają lub żyją w ich bezpośrednim sąsiedztwie. 

Coraz częściej doświadczamy negatywnych skutków zmian klimatycznych w postaci suszy, pożarów, powodzi, podtopień, intensywnych lub długotrwałych opadów atmosferycznych, ekstremalnych spływów powierzchniowych wód czy też niszczącego działania wód wezbraniowych. To problem, który dotyka nie tylko człowieka, ale przede wszystkim otaczającą nas przyrodę. Dlatego leśnicy po raz kolejny przystępują do realizacji projektów, które wzmocnią odporność nizinnych i górskich ekosystemów leśnych na zagrożenia związane ze zmianami klimatycznymi. 

„Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu - mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych - kontynuacja (MRN3)”

Do końca 2028 roku na terenie dwudziestu dziewięciu nizinnych nadleśnictw RDLP w Katowicach powstaną lub zostaną przebudowane/odbudowane m. in. śródleśne zbiorniki retencyjne, małe urządzenia piętrzące oraz gromadzące wodę (zastawki i progi) czy też obiekty hydrotechniczne takie jak przepusty, brody i mosty. W ramach projektu planujemy wykonanie łącznie 431 obiektów małej retencji, które pozwolą na osiągnięcie wskaźnika pojemności o szacunkowej wartości 1,38 mln m³. Koszt realizacji projektu MRN3 na terenie katowickiej dyrekcji wyniesie 118,7 mln zł.

Szczegółowe informacje na temat projektu dostępne są tutaj.

„Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu - mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich - kontynuacja (MRG3)”

Do końca 2028 roku na terenie dziewięciu górskich nadleśnictw RDLP w Katowicach powstaną lub zostaną odbudowane m. in. zbiorniki małej retencji, obiekty hydrotechniczne (przepusty i brody) oraz zabezpieczenia przeciwerozyjne dróg, szlaków zrywkowych i obiektów infrastruktury, takie jak bystrza, kaszyce i dylówki. W ramach projektu planujemy wykonanie łącznie 252 obiektów małej retencji, które pozwolą na osiągnięcie wskaźnika pojemności o wartości 46,9 tys. m³. Koszt realizacji projektu MRG3 na terenie katowickiej dyrekcji wyniesie 57,7 mln zł.

Szczegółowe informacje na temat projektu dostępne są tutaj.

Działania adaptacyjne, które łagodzą negatywne skutki zmian klimatu

To już kolejna odsłona kompleksowych działań retencyjnych i przeciwerozyjnych realizowanych przez Lasy Państwowe przy wsparciu środków z Unii Europejskiej. W ramach poprzednich edycji projektów małej retencji udało się wybudować lub odtworzyć łącznie 1400 obiektów na terenie RDLP w Katowicach, dzięki którym zmagazynowano dodatkowe 4 miliony m³ wody w lasach. Taką ilością wody można by wypełnić blisko 12 katowickich Spodków!

Poprzednio inwestycje skupiały się na budowie i modernizacji niewielkich zbiorników wodnych oraz ochronie obszarów mokradłowych na terenach nizinnych. Z kolei w górach zrealizowano szereg działań przeciwerozyjnych, które m.in. zabezpieczają leśną infrastrukturę drogową przed niszczącą siłą wody, spowalniają jej spływ po górskich stokach czy też przywracają ciągłość biologiczną potoków.

Mała retencja - wielkie efekty

Jedną z głównych korzyści płynących z małej retencji jest wzrost potencjału magazynowania wody przez lasy oraz poprawa bilansu wodnego. Nadmierny odpływ wody zostaje ograniczony i spowolniony, wzrasta poziom wód gruntowych oraz wilgotność siedlisk. Śródleśne stawy, oczka wodne i mokradła oddziałują korzystnie na mikroklimat oraz wpływają na wzrost wilgotności powietrza i ściółki leśnej. Tym samym obniżając zagrożenie pożarowe w lasach i sprawiając, że lasy oraz sąsiadujące z nimi tereny stają się odporniejsze na suszę. Zahamowanie odpływu wody opadowej, jej rozpraszanie oraz gromadzenie w wielu zbiornikach pomaga w okresach intensywnych opadów przechwycić jej nadmiar, wpływając na zmniejszenie zagrożenia powodziowego. Ograniczone zostają również skutki nadmiernej erozji wodnej, zwłaszcza tej powodowanej przez intensywne, obfite opady deszczu. Małe zbiorniki i oczka wodne, a także obszary mokradłowe tworzą również przyjazne środowisko dla rozwoju wielu gatunków roślin i zwierząt, co przekłada się na zwiększenie różnorodności biologicznej w lesie.

Nadleśnictwo Zawadzkie ogłasza kolejną, XIII edycję „Przeglądu piosenki leśno-przyrodniczej”, która w tym roku odbędzie się 18 czerwca.

Celem konkursu jest zainteresowanie lasem poprzez repertuar utworów muzycznych o tematyce leśno-przyrodniczej, kształtowanie postaw w duchu poszanowania przyrody, poszerzanie wiedzy ekologicznej, integracja uczniów oraz wspólne spędzenie czasu na łonie natury.
Zwracamy się z prośbą o poinformowanie o przeglądzie wszystkich uczniów oraz zapoznanie ich z jego tematyką.

Główną nagrodą przyznawaną we wszystkich kategoriach wiekowych, o którą „powalczą” uczestnicy, będzie rzeźbiona statuetka wilgi.

5 czerwca 2024 r. w malowniczej Letniej Leśnej Izbie Edukacyjno-Turystycznej w leśnictwie Dębie odbyła się XII edycja Przeglądu Piosenki Leśno-Przyrodniczej. Konkurs przyciągnął najmłodszych artystów ze szkół z terenu administracyjnego nadleśnictwa. Prawie 70 uczestników zaprezentowało się na deskach leśnej sceny przed Jury, w skład którego weszli: Justyna Gireń, animator  z Zespołu Szkół Specjalnych w Zawadzkiem, Janusz Żyłka, muzyk, członek Zarządu Powiatu Strzeleckiego i Stanisław Kiełek.

Zmaganiom młodych artystów przyglądali się goście, którzy odpowiedzieli na zaproszenie Nadleśniczego Grzegorza Furmańskiego: Michał Rytel – Burmistrz Zawadzkiego, Artur Walkowiak- Prezes oraz Maria Andrzejewska- Była Prezes Koła Towarzystwa Przyjaciół Lasu i Zdzisław Andrzejewski – Członek lokalnego oddziału PTTK.

Uczestnicy Przeglądu walczyli o nagrody główne, jakimi są ręcznie rzeźbione statuetki Złotej Wilgi, które w tym roku otrzymali:

W kategorii Szkoły Specjalne:

Zespół z ZSS w Zawadzkiem

W kategorii I- klasy I-III:

Zespół z PSP nr 1 w Kolonowskiem

Duet Maja Majnusz i Maja Fijałkowska z PSP w Staniszczach Wielkich-Kolonowskiem

W Kategori II- klasy IV-VI:

Duet Allysa Brocquis i Wiktoria Swierc z PSP Kolonowskiem

W Kategorii III- klasy VII-VIII:

Zespół z PSP Staniszcze Małe-Spórok

Solistka Victoria Janik z PSP Staniszcze Małe-Spórok

Nadleśnictwo Zawadzkie zaprasza do udziału w wiosennej akcji sprzątania lasu.

„Bagna dla naszej wspólnej przyszłości” to hasło tegorocznej edycji Światowego Dnia Mokradeł, które w dobie zmiany klimatu i okresowej suszy w polskich lasach leśnicy powtarzają od lat. To oni, jako przyrodnicy, prowadząc wielofunkcyjną gospodarkę leśną mają świadomość tego, jak cennym zasobem w środowisku leśnym jest woda.

- Wychodząc z propozycją objęcia szczególną ochroną 17% powierzchni Lasów Państwowych - czyli obszaru 1,2 mln ha będących w zarządzie PGL LP, leśnicy ujęli w tym zestawieniu wiele cennych przyrodniczo siedlisk, w tym także mokradłowych. Bo lasy to bardzo skomplikowane ekosystemy, które dziś, w dobie zmian klimatu, wymagają szczególnej uwagi i troski, wyrażonej indywidualnym podejściem i dostosowaniem prowadzonych działań gospodarczych do warunków przyrodniczych i klimatycznych - powiedział Witold Koss, dyrektor generalny Lasów Państwowych.

W ramach projektów małej retencji leśnicy realizują szereg zadań służących gromadzeniu i zatrzymywaniu wody w lesie oraz spowolnieniu powierzchniowego spływu:

• Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu - mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach nizinnych, zwany też projektem małej retencji nizinnej. Projekt stanowi obecnie kontynuację działań realizowanych przez leśników od 2007 roku, których celem jest wzmocnienie odporności nizinnych ekosystemów leśnych na zagrożenia powodowane zmianą klimatu poprzez realizację kompleksowych działań retencyjnych i przeciwerozyjnych. Projekt ma również na celu minimalizację negatywnych skutków naturalnych zjawisk pogodowych i klimatycznych, jak choćby susze, pożary czy też powodzie i podtopienia.

• Kompleksowy projekt adaptacji lasów i leśnictwa do zmian klimatu - mała retencja oraz przeciwdziałanie erozji wodnej na terenach górskich, zwany też małą retencją górską. W ramach projektu realizowane są zadania zbliżone do zakresu wpisującego się w małą retencję nizinną, aczkolwiek z uwagi na lokalizację projektu - tereny górskie - projekt bezpośrednio wpływa ma wzmocnienie górskich ekosystemów leśnych. Projekt m.in. minimalizuje negatywne skutki intensywnych i długotrwałych opadów atmosferycznych, ekstremalnego przepływu wód w korytach, spływów powierzchniowych oraz niezwykle destrukcyjnego działania wód wezbraniowych. 

Lasy Państwowe prowadzą również projekt „Lasy dla mokradeł - ochrona siedlisk hydrogenicznych na obszarach cennych przyrodniczo”. Jego najważniejszym celem jest przywrócenie funkcji lub utrzymanie stanu bagien, torfowisk i innych terenów podmokłych pozostających w zarządzie PGL LP na obszarach Sieci Natura 2000 i poza nimi. Projekt został uwzględniony w wykazie planowanych operacji o znaczeniu strategicznym w Programie Operacyjnym FEnIKS. Projekt opiera się o współpracę jednostek LP (ponad 120 nadleśnictw) z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetem Przyrodniczym w Poznaniu oraz z Centrum Ochrony Mokradeł.  

- O tym, że bez wody nie ma życia - zarówno dla przyrody, jak i dla człowieka, wiedzą wszyscy, jednakże w kwestiach edukacji przyrodniczej, dotyczącej cennych ekosystemów bagiennych i mokradeł, mamy jeszcze wiele do zrobienia. Tereny podmokłe to bardzo często unikalne miejsca występowania chronionych gatunków flory i fauny, dom dla wielu owadów oraz ostoje populacji ptaków - dodaje dyrektor Koss.

Leśnicy dbają o mokradła i tereny bagienne nie tylko od święta! Każdego roku, w ramach zajęć edukacyjnych prowadzonych przez leśników, tysiące osób: dzieci, młodzieży i ludzi dorosłych, poznają niezwykły świat ekosystemów leśnych, których funkcjonowanie jest uzależnione od wody. Lasy to niezwykle złożone i bardzo wrażliwe obiekty przyrodnicze, w których niedobór lub brak wody objawiają się na wiele sposobów: od zanikania określonych gatunków roślin i zwierząt, po osłabienie, choroby i zamieranie całych fragmentów lasów. Świadomość zagrożeń, które niesie ze sobą zmiana klimatu i to jak możemy starać się im przeciwdziałać, łagodząc jej skutki, to zagadnienia, na które edukatorzy leśni starają się uwrażliwić jak największe grono odbiorców.

Leśnicy postrzegają lasy ekosystemowo, jako swoiste systemy „naczyń połączonych”. Oznacza to nic innego jak to, że lasy to nie tylko drzewa, ale też m.in. rezerwuar zasobów wodnych, tworzących każdorazowo unikalne, leśne mikroklimaty, warunkujący wilgotność siedlisk, a co za tym idzie - kształtujący bogactwo przyrodnicze danego obszaru.

Dziś mija rok od nowego otwarcia w Lasach Państwowych. Leśnicy podsumowują go jako rok wytężonej pracy na rzecz ochrony przyrody, adaptacji lasów do zmian klimatu, wprowadzania modyfikacji w gospodarce leśnej oraz trudnego dialogu społecznego.

Wśród najważniejszych działań, które zostały podjęte w 2024 roku przez Lasy Państwowe możemy wymienić wyznaczenie nadleśnictw puszczańskich, ograniczenie cięć (rębni) zupełnych, powołanie w każdym nadleśnictwie konsultanta ds. kontaktów społecznych, propozycję objęcia ochroną 17% lasów w zarządzie LP, wprowadzenie nowych zasad sprzedaży drewna oraz propozycję uznania drewna za surowiec strategiczny, a także rozliczeń działań poprzedników.

- To był pełen wyzwań rok, także dlatego, że przez cały czas prowadziliśmy i nadal prowadzimy audyty dotyczące działań ekipy, która zarządzała lasami przed nami. Był to rok trudnego dialogu ze społeczeństwem i odbudowy nadszarpniętego przez ostatnie lata wizerunku leśników. Rok wytężonej pracy nad tym jak pogodzić oczekiwania społeczne z bezpieczeństwem gospodarczym kraju oraz tym, co w dobie zmian klimatu najważniejsze - ochroną przyrody i trwałością lasu - powiedział Witold Koss - dyrektor Generalny Lasów Państwowych.  

Ochrona przyrody

W działania na rzecz ochrony przyrody podjęte w minionym roku wpisuje się projekt wzmacniania ochrony najcenniejszych obszarów leśnych w Polsce czyli powołanie nadleśnictw puszczańskich. Są to lasy obejmujące obszary Puszczy Karpackiej, Puszczy Świętokrzyskiej, Puszczy Bukowej, Puszczy Augustowskiej, Puszczy Knyszyńskiej, Lasów Oliwskich i Łęgów Odrzańskich. To ok. 200 tysięcy ha najcenniejszych przyrodniczo lasów, które zostały objęte szczególną ochroną.

Kolejną przyrodniczą inicjatywą jest propozycja objęcia szczególną ochroną 17% powierzchni Lasów Państwowych. Czyli 1,2 mln ha będących w zarządzie PGL LP, zbiorowisk leśnych i nieleśnych, które zostały zaprezentowane podczas II Ogólnopolskiej Narady o Lasach. Obszar ten wynosi 17% powierzchni Lasów Państwowych i zawiera w sobie wiele cennych przyrodniczo siedlisk, także mokradłowych. Bo las to nie tylko drzewa. To bardzo skomplikowany ekosystem. Dziś w dobie zmian klimatu, długookresowej suszy, leśnicy starają się na wiele sposobów zatrzymać wodę w lesie.

- Nie możemy pomijać mokradeł, wrzosowisk czy muraw kserotermicznych, które wymagają wzmocnienia ochrony, a są w naszym zarządzie - dodaje dyrektor Koss -  zaproponowaliśmy poważną, jak dotąd jedyną, bezpieczną gospodarczo propozycję ochrony najcenniejszych lasów, a ze strony niektórych środowisk spotkała nas, nie boję się tego słowa - agresja i przemocowa komunikacja. Widzimy co dzieje się w przestrzeni medialnej jak łatwo jest nakręcić emocje, nastawić ludzi przeciw sobie. Zaszczuć jakąś zawodową grupę. Mam nadzieję, że im częściej będziemy z ludźmi rozmawiać, co przez ostatnie 8 lat, nie oszukujmy się, nie miało miejsca, ta sytuacja ulegnie zmianie.

Dialog społeczny

W realizacji tego celu na pewno pomoże powołanie w każdym nadleśnictwie konsultanta ds. społecznych, który odpowiada za to by lokalna społeczność była dobrze poinformowana o tym co dzieje się w jej lokalnym lesie, a także wprowadzony w minionym roku obowiązek raportowania przez nadleśniczych przed radami gminy, a dyrektorów regionalnych przed sejmikami wojewódzkimi. Po to aby mieszkańcy miejscowości sąsiadujących z lasami mieli pełną wiedzę o wykonanych i planowanych działaniach leśników na ich terenie.

- Leśnicy to przyrodnicy, gdyby prawo stanowiło, o tym, żeby chronić 100% lasów robilibyśmy to. Ale trzeba pamiętać, że my zarządzamy 1/3 Polski, odpowiadamy za to, żeby polscy przedsiębiorcy mieli drewno. Polski przemysł leśno-drzewny to około 3% PKB naszego kraju. A czasy, jak wiemy, mamy trudne. To kwestia gospodarczego bezpieczeństwa Państwa, a my zgodnie z prawem jesteśmy zobowiązani go zapewnić - zaznaczył dyrektor.

Bezpieczeństwo gospodarcze

Lasy Państwowe w 2024 roku zadbały, by drewno z polskich lasów trafiało przede wszystkim na krajowy rynek i było jak najgłębiej przerabiane w Polsce. Służyła temu inicjatywa powstania zespołu międzyresortowego, który stworzy regulacje prawne, które to zapewnią. Lasy Państwowe zainicjowały także proces zaliczenia drewna okrągłego do 14 grupy towarów GTU oraz uznanie go za surowiec strategiczny, co zapobiegnie eksportowi poza Unię Europejską. A także wprowadziły nowe zasady sprzedaży drewna, które promują lokalnych przedsiębiorców, którzy przerabiają drewno blisko miejsca pozyskania.

Adaptacja lasów do klimatu

Największym wyzwaniem dla leśników, zarówno teraz jak w przyszłości jest jednak adaptacja lasów do zmian klimatu. Wszędzie tam, gdzie jest to możliwe służby leśne przebudowują drzewostany w taki sposób, aby były bardziej różnorodne i odporne na zmiany klimatu, przez co zdrowsze i bardziej trwałe. Tam gdzie są często zamierające monokultury świerkowe czy sosnowe wprowadzają gatunki liściaste, które są bardziej odporne i pochłaniają więcej CO₂.

Wyznaczają nowe rezerwaty - w ramach projektu 100 rezerwatów na 100-lecie Lasów Państwowych powstało ich już 65 i codziennie powstają nowe. Chronią wspomniane już tereny bagienne, mokradła i korytarze ekologiczne.

Zatrzymują wodę w lesie. Tylko w 2024 roku zbudowali ponad 2 400 obiektów retencyjnych. Tym samym na terenach leśnych zarządzanych przez Lasy Państwowe jest już 9500 polderów, zastawek, progów zwalniających i innych instalacji hydrotechnicznych, które zatrzymują wodę w lesie i spowalniają jej spływ.

Wzmacniają ochronę przeciwpożarową. Chronią duże drapieżniki, gatunki i siedliska na terenach Natura 2000. A także zmieniają oblicze gospodarki leśnej np. wprowadzając w lipcu zeszłego roku ograniczenia zrębów i cięć zupełnych. Prowadzą zrównoważoną gospodarkę leśną, wszędzie tam gdzie pozyskują drewno wspierają odnowienia naturalne lub sadzą nowe pokolenie drzew.

Edukacja i turystyka leśna

Informacje na temat tych działań są także elementem edukacji leśnej. W 2024 roku leśnicy przeprowadzili ponad 10 000 wydarzeń edukacyjnych, w których wzięło udział ponad 1,5 mln osób. Wszystko po to by uwrażliwić dzieci, młodzież i dorosłych na kwestie dotyczące ochrony lasów i przyrody oraz kluczowej roli lasu wobec zachodzących zmian klimatu. W 2024 roku Lasy Państwowe rozbudowywały także infrastrukturę turystyczną, w tym szlaki piesze, rowerowe i konne oraz ścieżki edukacyjne i miejsca odpoczynku (wiaty, altany, itd.)

- Serdecznie dziękujemy wszystkim, którzy wsparli nasze działania w 2024 roku. Wasze zaangażowanie i chęć współpracy pozwoliły nam razem wiele osiągnąć. Nowy rok 2025 to kolejne wyzwania i sporo pracy, która mamy do wykonania. Dla lasu, dla ludzi i dla klimatu. DARZ BÓR! - podsumował dyrektor generalny Lasów Państwowych Witold Koss.

Zapraszamy do lasu!

W ramach cyklu "W koronach drzew" będziemy rozmawiać o lasach, przyrodzie i wyzwaniach, przed którymi każdego dnia stają śląscy leśnicy. A jest ich niemało: przyrodnicze, gospodarcze, ekonomiczne, społeczne i wizerunkowe.

W pierwszym odcinku poruszymy problem zmian klimatycznych, z którymi musi się zmierzyć cały świat.

Co robią śląscy leśnicy dla klimatu, czy polskie lasy mają znaczenie w globalnej polityce klimatycznej? Między innymi o tym rozmawiają Hanna Kocoń, specjalista ds. edukacji leśnej z Nadleśnictwa Wisła i dr inż. Tomasz Pacia, nadleśniczy Nadleśnictwa  Rudy Raciborskie.

Kolejne odcinki będą stopniowo udostępniane na kanale youtube RDLP w Katowicach.

Fot. 1. Nadleśnictwo Kamienna Góra, 14.09.2024 r.

W ostatnich dniach w mediach nasiliła się dyskusja dotycząca przyczyn katastrofalnej powodzi, która dotknęła południowo-zachodnią część Polski. Pojawiły się też liczne spekulacje dotyczące wpływu gospodarki leśnej na ilość wody, która spłynęła w doliny, czyniąc wielkie zniszczenia. Lasy pełnią w środowisku niezwykle ważne funkcje regulacyjne, zaopatrzeniowe a także kulturowe. Trzeba jednak podkreślić, że priorytetem działań z zakresu gospodarki leśnej prowadzonych na terenach górskich i podgórskich jest usługa regulacyjna, w ramach której lasy pełnią głównie funkcję glebo- i wodochronną. Oddziaływanie to polega na ochronie stosunków wodnych na danym terenie, stabilizacji brzegów rzek, ochronie przeciwpowodziowej, a także zatrzymywaniu zanieczyszczeń spływających z terenów przylegających do zbiorników wodnych i cieków. Z tych powodów w nadleśnictwach górskich i podgórskich zarządzanych przez Regionalną Dyrekcję Lasów Państwowych we Wrocławiu lasy o wiodącej funkcji glebo- i wodochronnej stanowią 80% ogólnej powierzchni lasów (ryc. 1), natomiast w nadleśnictwach Kotliny Kłodzkiej udział lasów glebo- i wodochronnych wynosi powyżej 90%.

Ryc. 1. Udział lasów glebo- i wodochronnych w powierzchni górskich i podgórskich Nadleśnictw Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych we Wrocławiu (opracowanie własne).

Zmiana klimatu a intensywność opadów zaobserwowana we wrześniu 2024 r.

Zmiana klimatu, której jesteśmy świadkami, polega m.in. na wzroście temperatury globalnej, który skutkuje silnym skontrastowaniem warunków meteorologicznych także w Polsce. Jego efektem jest coraz częstsze występowanie ekstremalnych zjawisk pogodowych takich jak susze i powodzie. Szacuje się, że w przypadku niżu Boris, który był przyczyną intensywnych opadów deszczu, nigdy wcześniej nienotowanych w historii obserwacji w Centralnej Europie, wielkość opadów była zwiększona m.in. wyjątkowo wysoką temperaturą powierzchni wody w Morzu Śródziemnym. Stąd intensywne deszcze, które stały się bezpośrednią przyczyną powodzi, sięgały często wartości przekraczających 400 mm w ciągu 3-4 dni. Najwyższą sumę czterodniową odnotowano w Kamienicy (powiat kłodzki, obok Masywu Śnieżnika): 472 mm, z tego ponad 254 mm w jeden dzień. Oznacza to, że na metr kwadratowy powierzchni spadło 472 litrów wody, czyli ponad 47. centymetrowa warstwa wody. Warto tu dodać, że za intensywne, ekstremalne opady uznaje się deszcz o intensywności ponad 30 mm, czyli 30 litrów na metr kwadratowy. W przypadku omawianej powodzi opady były zatem ponad 10-krotnie większe niż wartości przyjmowane za ekstremalne.

Zdolność lasów do zatrzymywania wody

Skład gatunkowy drzewostanów w Polsce jest dość często niedopasowany do warunków siedliskowych panujących na danym terenie. W terenach górskich wynika to między innymi z powszechnego w XIX i początkach XX wieku sadzenia i popierania w odnowieniach świerka. Świerk był również gatunkiem, który z uwagi na możliwość sadzenia na powierzchniach otwartych, był stosowany w odnawianiu drzewostanów po klęskach związanych z zamieraniem drzewostanów sudeckich w latach 70. i 80. XX wieku. Jednak od wielu dziesięcioleci w lasach sudeckich prowadzone są działania, których celem jest przebudowa (zmiana składu gatunkowego) i zmniejszenie udziału drzewostanów świerkowych. Obecnie masowe zamieranie tych drzewostanów jest skutkiem coraz częstszych i dotkliwszych susz będących wynikiem obserwowanej zmiany klimatu. Zjawisku temu często towarzyszą gradacje owadów oraz masowy pojaw grzybów patogenicznych atakujących osłabione brakiem wody drzewa.

Podejmowanie aktywnych działań polegających na przebudowie i odnawianiu osłabionych drzewostanów i podnoszeniu w ten sposób ich stabilności ma kluczowe znaczenie dla utrzymania wodochronnej roli lasów. Lasy w kontekście gospodarki wodnej odgrywają jednocześnie dwie role. Z jednej strony charakteryzuje je zdolność do retencji (zatrzymywania) wody opadowej, z drugiej zaś, poprzez trwałe pokrycie terenu, drzewa, krzewy, martwe drewno, roślinność oraz ściółka leśna zwiększają szorstkość powierzchni i dzięki temu przyczyniają się do wolniejszego spływu wód opadowych. Dzięki zdolności retencji i zwiększaniu szorstkości powierzchni lasy skutecznie regulują bilans wodny zlewni.

Intercepcja – czyli ile wody może zatrzymać las?

Proces zatrzymywania wody opadowej w koronach drzew określany jest mianem intercepcji. Drzewa iglaste, takie jak świerki, mają generalnie wyższą zdolność do intercepcji w porównaniu do drzew liściastych, zwłaszcza w okresie zimowym, gdy drzewa liściaste tracą liście. Przy opadach o niskich intensywnościach (wynoszących około 5 mm na godzinę) intercepcja w świerczynach może wynosić od 20 do 40% rocznych opadów. Wraz ze wzrostem intensywności opadu z czasem jednak zbiornik retencyjny, którym są korony drzew, napełnia się. Przy 25 mm opadu na godzinę proces „napełniania” korony trwa krótko i dużo mniej wody jest zatrzymane przez korony drzew (Klamerus-Iwan i in. 2020). Maksymalna wartość, powyżej której więcej wody nie jest zatrzymywane w koronach, to pojemność wodna, która zależy od tekstury liści, zanieczyszczeń, chorób drzew i wielu innych czynników (Tabela). Wartości pojemności wodnej sięgają około 4 mm (mm = litry na m² powierzchni). Największą zmienność pojemności wodnej korony wyjaśnia ogólna struktura aparatu asymilacyjnego, który zatrzymuje maksymalnie 2 mm wody w przypadku liści (Leyton i in. 1967; Van Stan i in. 2017), a 4,3 mm wody w przypadku igieł (Link i in. 2004). Dolna granica pojemności magazynowania wody w liściach, określona w licznych badaniach, wynosi około 0,1 mm dla wszystkich typów liści (Pypker i in. 2011; Friesen i in. 2015; Van Stan i in. 2018). Stąd, podczas intensywnych opadów trudno mówić o utrzymaniu przez korony drzew swoich pojemności wodnych.

Tabela. Zdolności magazynowania wody (SLmax - pojemność wodna) oszacowane dla różnych elementów ekosystemów leśnych (Klamerus-Iwan i inni 2020).

Warto przy tym wspomnieć, że podane wartości pojemności wodnej są wartościami pomijającymi wpływ wiatru i są osiągalne przy bezwietrznej pogodzie. Badania przeprowadzone przez Llorens i Gallart (2000) dla sosny wykazały, że pod wpływem wiatru następuje redukcja pojemności wodnej z 0,62 do 0,04-0,10 mm.

Poza pojemnością wodną, która zależy od gatunku, ilość opadu, która może być zatrzymana w wyniku intercepcji przez drzewa, jest uzależniona od powierzchni liści. Cecha ta u jest wyrażana w m² na m² gruntu i jest określana skrótem LAI – leaf area index (indeks powierzchni liściowej). Wartość LAI w danym drzewostanie zależy m.in. od jego wieku, gatunku i zagęszczenia drzewostanu oraz warunków środowiskowych. Młodsze lub rzadsze drzewostany, a także drzewostany złożone ze światłożądnych gatunków drzew, mają zazwyczaj niższy LAI (poniżej 3-5 m²/m²). Starsze, gęste drzewostany, a szczególnie złożone z gatunków drzew cieniolubnych (świerk, jodła), mogą osiągać wyższe wartości (nawet do 8-9 m²/m²). W najstarszych drzewostanach LAI jednak zmniejsza się.

Podsumowując, maksymalna łączna ilość wody zatrzymywanej przez drzewa w drzewostanie jest wypadkową pojemności wodnej i LAI. Przyjmując nawet bezwietrzną pogodę i maksymalną pojemność wodną na poziomie 4 mm oraz maksymalne LAI równe 9, ilość zatrzymanej wody wynosi około 30 mm. Jest to jednak wartość teoretyczna, ponieważ niezależnie od struktury lasu, LAI nie wykazuje wartości maksymalnej na całej powierzchni. W każdym drzewostanie są bowiem luki, przerzedzenia i obszary z młodym pokoleniem drzew o znacznie mniejszych wartościach LAI. Poza tym opadom towarzyszą wiatry, które silnie zmniejszają pojemność wodną koron drzew. Bardziej realne wartości opadu, które mogą być zatrzymane przez korony drzew, to zatem około 5-10 mm, maksymalnie 15 mm.

Poza samymi koronami, znaczna część opadu jest zatrzymywana przez krzewy i roślinność zielną, martwe drewno, a także glebę. Jednak susze, które wystąpiły przed katastrofalnymi opadami, znacząco osłabiły zdolność gleb do absorpcji wody. Podczas suszy gleba traci swoją wilgotność co sprawia, że w momencie intensywnych opadów deszczu woda nie jest w stanie szybko w nią wniknąć. Badania doświadczalne jednoznacznie pokazują, że zarówno gleby jak i ściółka, bez względu na ich jakość, po przesuszeniu stają się hydrofobowe, czyli nie chłoną łatwo wody i tym samym słabo ją magazynują. Co więcej, większa ilość materii organicznej w glebie leśnej powoduje, że po jej wysuszeniu staje się ona jeszcze bardziej odporna powierzchniowo na wchłanianie wody (Khan i in. 2023). W wyniku tego zjawiska, po katastrofalnych w skutkach czterodniowych opadach w Nadleśnictwie Kamienna Góra, gleba na głębokości około 30 cm była nadal sucha. Susza wpływa również na systemy korzeniowe drzew, osłabiając je i zmniejszając zdolność lasów do retencjonowania wody, bo to właśnie korzenie tworzą szczeliny pozwalające na lepsze wnikanie wody do gleby i jej magazynowanie w głębszych warstwach.

Bardzo dobrym rezerwuarem wody opadowej jest martwe drewno. Doświadczenia dotyczące martwego drewna w różnych stopniach rozkładu, prowadzone dla wielu gatunków drzew, pokazują, że najwięcej wody jest absorbowane w pierwszych 4-8 godzinach deszczu. Przyrosty zatrzymywanej wody po 24 godzinach opadu są jednak zerowe (Klamerus-Iwan i in. 2020). Ostatnie opady trwały dużo dłużej i były zbyt intensywne, aby większa ilość wody mogła zostać zmagazynowana również w martwym drewnie. Co więcej, zalegające w lasach martwe drewno, podobnie jak i gleba, było wcześniej przesuszone w wyniku długotrwałych okresów z brakiem opadów. Martwe drewno po wysuszeniu cechuje się 2-3-krotnie mniejszymi zdolnościami retencyjnymi, albowiem, podobnie jak w przypadku gleby, sucha powierzchnia drewna staje się również bardziej hydrofobowa (Błońska i in. 2018).

Szorstkość powierzchni leśnej spowalniająca spływ wody

Bez pokrywy leśnej woda szybciej spływałaby po stokach. Pokrywa leśna zwiększa istotnie szorstkość hydrauliczną powierzchni, co wyraźnie spowalnia odpływ wody i znacząco zapobiega powstawaniu zjawisk osuwisk i lawin błota i kamieni. W ten sposób dbałość o istnienie lasu w górach wymaga działań, które biorą pod uwagę długoterminowe zmiany warunków termiczno-wilgotnościowych w środowisku wynikające z coraz szybciej postępującej zmiany klimatu. Dla utrzymania stałego pokrycia drzewami na terenach górskich prowadzi się przebudowę drzewostanów świerkowych, która polega na zmianie składu gatunkowego w taki sposób, aby stały się one bardziej odporne na coraz częściej występujące zjawiska ekstremalne takie jak susze czy huraganowe wiatry. Co ważne z punktu widzenia wodochronności, proces przebudowy w lasach górskich prowadzi się w ramach rębni złożonych. Oznacza to, że nie usuwa się w jednym czasie dużej liczby drzew na jednej powierzchni, tylko jest to stopniowy, długotrwały proces, rozciągnięty w czasie i przestrzeni. Na terenach górskich z zasady nie prowadzi się zrębów zupełnych, czyli takich, gdzie z powierzchni usuwane są wszystkie drzewa w jednym czasie. Przebudowa drzewostanów wiąże się jednak z koniecznością przeprowadzenia prac związanych z pozyskaniem drewna, które w ostatnim okresie nazywane są „wycinkami”. Wywożenie pozyskanego drewna, w warunkach stosowania maszyn, wymaga utworzenia tzw. szlaków zrywkowych, które powinny być dostosowane do warunków terenowych oraz tak poprowadzone, aby nie tylko ułatwiały wykonanie prac pozyskaniowych, ale również chroniły powierzchnię przed uszkodzeniami. Na obszarach o zróżnicowanej rzeźbie terenu, zgodnie z obowiązującymi zasadami, szlaki zrywkowe mogą być prowadzone zarówno po grzbietach wzniesień, jak i dolinami, prostopadle lub skośnie do linii największych spadków terenu. Niewątpliwie szlaki zrywkowe stanowią miejsca, w których szorstkość hydrauliczna powierzchni jest w znaczny sposób ograniczona co sprawia, iż niekiedy stają się one miejscami uprzywilejowanego spływu wody po stoku. Jednak ich gęstość w lasach górskich jest niewielka biorąc pod uwagę często znacznie rozbudowaną infrastrukturę drogową występującą w górach. Dodatkowo, szlaki te są zabezpieczane przez leśników przed rozmyciem poprzez zastosowanie różnorakich przegród i wodospustów (fot. 2) zabezpieczających przed erozją wodną. Wodospusty spełniają jednocześnie funkcje antyerozyjne – ograniczają niszczenie nawierzchni drogi czy szlaku oraz retencyjne – spowalniają spływ powierzchniowy i sprzyjają jak najdłuższemu zatrzymaniu wody w lesie.

Fot. 2. Wodospust drewniany kierujący wodę z drogi leśnej do dołu chłonnego. Nadleśnictwo Jugów – Kotlina Kłodzka. Fot. Ryszard Majewicz (źródło: https://www.lasy.gov.pl/)

Koleiny powstałe na szlakach zrywkowych i drogach gruntowych po przejeździe maszyn są zabudowywane tak, by jak najbardziej spowolnić w nich spływ wody i nie dopuścić do ich powiększania, ponieważ utrudniłoby to również ich dalsze wykorzystanie. Nieużytkowane szlaki zrywkowe zabudowuje się stałymi przeszkodami, które zapobiegają erozji i zmniejszają spływ powierzchniowy wody. Z badań Affeka i in. (2019) przeprowadzonych w nadleśnictwach karpackich południowo-wschodniej Polski wynika, że o ile powierzchnia gleby, która charakteryzuje się naruszoną w wyniku prac leśnych strukturą wynosi 4,6–5,4% powierzchni lasów PGL LP, to jednak na podstawie przeprowadzonych analiz nie było możliwości nawet przybliżonego oszacowania wzrostu wielkości przepływów szczytowych i nie są znane badania, które wiarygodnie szacowałyby wpływ pozyskiwania drewna na reżim hydrologiczny w Karpatach. Na podstawie przeprowadzonego przeglądu literatury zagranicznej autorzy (Affek i in. 2019) oszacowali jedynie przypuszczalną wartość zwiększenia natężenia przepływów maksymalnych przez sieć szlaków i dróg zrywkowych, która ich zdaniem może sięgać kilkunastu procent. Z wyżej wymienionych powodów wynika, że istnienie szlaków zrywkowych nie odgrywa kluczowej roli w całkowitym spływie z pochyłych powierzchni leśnych. Z uwagi na występujące w przestrzeni publicznej wątpliwości dotyczące tego zjawiska, spływy powierzchniowe na terenach górskich powiązane z siecią dróg i szlaków zrywkowych powinny zostać szczegółowo zbadane. Badania te pozwoliłyby odpowiedzieć na pytanie w jakim stopniu występowanie dróg i szlaków w lasach górskich wpływa na odpływ wody z tych obszarów. O ile bowiem zdolności retencyjne lasu zostały dobrze poznane, o tyle zdolność lasu do spowalniania odpływającej z gór wody wymaga z pewnością doprecyzowania i dobrego opisu ilościowego.

Warto w tym miejscu jeszcze raz podkreślić, że w drzewostanach górskich, które pełnią funkcję wodochronną, w Polsce od dziesięcioleci nie wykonuje się zrębów zupełnych. Na krążących w mediach internetowych mapach z oznaczonymi na czerwono miejscami wycinania drzew błędnie sugeruje się, że wycięto lub w najbliższym czasie wytnie na nich drzewostan. W rzeczywistości są to miejsca, w których w ciągu 10-letniego okresu obowiązywania planu urządzenia lasu przewidziane są różne cięcia związane z przebudową drzewostanów, cięcia pielęgnacyjne, polegające na wyprzedzaniu procesu naturalnego wydzielania (zamierania) drzew, mające na celu wzmocnienie rozbudowy koron oraz systemów korzeniowych pozostających drzew, które mają pełnić rolę przyszłego drzewostanu lub cięcia odnowieniowe, których celem jest usunięcie części starych drzew w celu odsłonięcia młodego pokolenia drzew rosnących w lukach lub pod okapem drzewostanu.

Katastrofalne powodzie a zmiany klimatyczne

Badania klimatologiczne dowodzą, że wraz z postępującym globalnym ociepleniem rośnie częstotliwość ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak burze i intensywne opady deszczu. Jednocześnie, coraz częściej mamy też do czynienia z wydłużonymi i bardziej dolegliwymi ekologicznie okresami suszy (Pijanowski i in. 2022). I chociaż zmiana klimatu ma charakter globalny, to lokalne działania – takie jak gospodarka leśna – mają na celu zapobieganie skutkom ekstremalnych zjawisk meteorologicznych. Należy jednak podkreślić, że obok zmiany klimatu istotny wpływ na retencyjność zlewni ma zmiana użytkowania terenu. Jak pokazują badania Wojkowskiego i in. (2023) w zlewniach południowej Polski wzrost uszczelnienia zlewni kosztem terenów naturalnych jak łąki, zadrzewienia czy lasy prowadzi do utraty zdolności retencyjnych zlewni, wyrażonych poprzez krajobrazowy potencjał hydryczny, w znacznie większym stopniu niż zmiana klimatu. Ponadto przy wysokich opadach deszczu także w zlewniach leśnych może zostać uruchomiano faza spływu powierzchniowego, która jest odpowiedzialna za szybki odpływ wody do koryt  rzek i gwałtowne wezbrania (Amatya i in. (2022). Niestety, w przypadku powodzi, która została wywołana przez opad o ekstremalnej intensywności rzędu 400 mm w ciągu 3-4 dni, lasy górskie nie odegrały pierwszoplanowej roli. Retencyjna rola ekosystemów leśnych jest nieoceniona i odgrywają one bardzo ważną rolę w kształtowaniu bilansu wodnego wszystkich zlewni. Jednak w przypadku ekstremalnych zjawisk pogodowych jak opady, które przyniósł niż genueński, konieczne wydają się działania ochronne dotyczące terenów znajdujących się w dole zlewni. Wymagają one przede wszystkim poprawy infrastruktury przeciwpowodziowej terenów zabudowanych. Działania inżynierskie, takie jak budowa odpowiednich systemów retencyjnych, w tym wykorzystujących elementy naturalne, jak zbiorniki wodne, torfowiska czy mokradła, oraz zabezpieczeń hydrotechnicznych ma także znaczenie w takich sytuacjach. Działania podejmowane przez leśników dolnośląskich i wybudowane przez nich obiekty małej retencji w lasach sudeckich o łącznej pojemność około 1 mln m³ wpisują się w proces przygotowania terenów górskich nie tylko na większe opady, ale także okresy suszy (ryc. 2). Niewątpliwie jednak nadal istnieje potencjał zwiększania retencji obszarów leśnych na przykład przez budowę sieci obiektów mikroretencji, które mogą być budowane bez ponoszenia wysokich kosztów, z którymi wiąże się budowa większych obiektów takich jak zbiorniki retencyjne.

Ryc. 2. Retencja w dolnośląskich lasach

Podsumowanie

Lasy mają fundamentalne znaczenie dla funkcjonowania środowiska przyrodniczego i egzystencji człowieka. Coraz większe znaczenie licznych usług ekosystemowych pełnionych przez lasy jest niekwestionowane. Lasy odgrywają także bardzo ważną rolę jako naturalne narzędzie służące zarówno do mitygacji (łagodzenia), jak i adaptacji (dostosowania) do zachodzącej na naszych oczach zmiany klimatu. Potwierdzeniem tej zmiany jest wzrost częstości oraz intensywności ekstremalnych zjawisk pogodowych, takich jak opady nawalne czy susze. Niestety, zdolności retencyjne lasów, choć istotne, nie są w stanie zapobiec skutkom deszczów o intensywności wielokrotnie przekraczającej uznawane za ekstremalne. W takich przypadkach powodzie są skutkiem przede wszystkim ekstremalnych warunków atmosferycznych (czterodniowe opady wywołane niżem genueńskim były największe w historii pomiarów w Centralnej Europie), a także niskiej odporności na powódź terenów leżących w dolnej części kotlin górskich i terenów ze stref zalewowych w obszarach podgórskich.

Leśnicy w tych regionach zmagają się zarówno z problemem suszy, która ma coraz większy wpływ na kondycję drzewostanów, jak i katastrofalnych opadów, do których starają się dostosować rosnące tam lasy. Stąd też kilkudziesięcioletnie działania związane z przebudową zamierających drzewostanów świerkowych, które w RDLP Wrocław zostały już przeprowadzone na dziesiątkach tysięcy hektarów oraz wieloletnie wysiłki związane z budową małej i większej retencji w lasach. Z pewnością bez tych wielu rozsianych po całym obszarze zbiorników wodnych i dotychczasowej przebudowy lasów skala powodzi byłaby jeszcze większa. Przebudowa drzewostanów wymaga wycinania niedostosowanych do siedliska i bardziej podatnych na zamieranie gatunków drzew i zastępowania ich gatunkami lepiej dostosowanymi do zmieniających się warunków wzrostu. Działania te są jednak długotrwałe i wymagają ingerencji w ekosystemy leśne. Ich głównym celem pozostaje jednak zachowanie stabilności lasów górskich i adaptacja do zmiany klimatu, która zapewni ciągłość świadczenia szerokiej gamy usług ekosystemowych. Z tego względu potrzebne jest ich kontynuowanie, co wymaga zrozumienia i akceptacji społecznej.

Autorzy:

Prof. dr hab. inż. Jarosław Socha, Komitet Nauk Leśnych i Technologii Drewna Polskiej Akademii Nauk (KNLiTD PAN), Wydział Leśny Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

Dr hab. Bogdan Chojnicki, prof. UPP, Komitet ds. Katastrofy Klimatycznej PAN, Wydział Inżynierii Środowiska i Inżynierii Mechanicznej Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

Prof. dr hab. inż. Andrzej M. Jagodziński, KNLiTD PAN, Instytut Dendrologii PAN w Kórniku

Dr hab. inż. Anna Klamerus-Iwan, prof. URK, Wydział Leśny Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

Prof. dr hab. inż. Michał Zasada, KNLiTD PAN, Instytut Nauk Leśnych Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie

Dr hab. inż. Andrzej Wałęga, prof. URK, Stowarzyszenie Hydrologów Polskich, Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji  Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

Prof. dr hab. inż. Maciej Skorupski, KNLiTD PAN, Wydział Leśny i Technologii Drewna Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

Prof. dr hab. inż. arch. Piotr Herbut, Komitet Inżynierii Środowiska Polskiej Akademii Nauk, Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

Prof. dr hab. inż. Stanisław Drozdowski, KNLiTD PAN, Instytut Nauk Leśnych Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Instytut Badawczy Leśnictwa w Sękocinie Starym

Dr hab. inż. Zbigniew Karaszewski, KNLiTD PAN, Łukasiewicz Poznański Instytut Technologiczny

Prof. dr hab. inż. Stanisław Małek, KNLiTD PAN, Wydział Leśny Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

Prof. dr hab. inż. Piotr Mederski, KNLiTD PAN, Wydziału Leśny i Technologii Drewna Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

Prof. dr hab. inż. Janusz Olejnik, Państwowa Rada Ochrony Środowiska, Wydział Inżynierii Środowiska i Inżynierii Mechanicznej Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

Dr hab. inż. Jacek M. Pijanowski,  prof. URK, Towarzystwo Rozwoju Obszarów Wiejskich, Wydział Inżynierii Środowiska i Geodezji Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

Dr inż. Luiza Tymińska-Czabańska, Wydział Leśny Uniwersytetu Rolniczego im. Hugona Kołłątaja w Krakowie

Dr hab. Marek Urbaniak, prof. UPP, Wydział Inżynierii Środowiska i Inżynierii Mechanicznej Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu

Na świecie żyje ok. 1400 gatunków nietoperzy. W Polsce jest ich 28 i wszystkie są pod ochroną. Lasy Państwowe, współpracując z różnymi partnerami,  dodatkowo podejmują działania na rzecz ochrony tych wyjątkowych zwierząt m.in. budując specjalnie zaprojektowane schronienia, zabezpieczając miejsca naturalnych zimowisk, biorąc udział w regularnych akcjach liczenia zimujących osobników.

- Chcemy upowszechniać wiedzę o polskich gatunkach nietoperzy, ale także pokazać, jak ważne dla zdrowia naszych ekosystemów są te często wzbudzające niepokój ssaki – mówi Witold Koss, dyrektor generalny Lasów Państwowych. - Akcja „Las do góry nogami” to nasz wkład w rozbudzanie wrażliwości przyrodniczej społeczeństwa – dodaje.

Międzynarodowa Noc Nietoperzy organizowana jest co roku w ostatni weekend sierpnia w ramach międzynarodowego porozumienia EUROBATS, mającego na celu ochronę europejskich populacji nietoperzy. 

Lasy Państwowe zachęcają wszystkich do zanurzenia się w tajemniczy, nocny świat nietoperzy i odkrycia, jak wiele znaczą dla naszej przyrody te fascynujące ssaki. To okazja, by spojrzeć na las i jego mieszkańców z zupełnie nowej perspektywy – do góry nogami!

Szósta edycja akcji #sadziMY - posadź drzewo z leśnikami

Już 12 kwietnia odbędzie się szósta edycja akcji #sadziMY - wielkiego narodowego sadzenia drzew. W roku stulecie istnienia Lasów Państwowych leśnicy przygotowali aż milion sadzonek. Można je otrzymać we wszystkich nadleśnictwach w Polsce.

Lasy i drzewa zapewniają tlen, oczyszczają powietrze, wpływają korzystnie na klimat.. Przebywanie wśród nich zmniejsza poziom stresu, obniża ciśnienie krwi i poprawia nastrój. Izolują też od zgiełku i pyłu cywilizacji, dają cień, spokój i regenerują nasze siły witalne. Są domem dla wielu gatunków roślin, grzybów i zwierząt. Dostarczają najbardziej ekologiczny i uniwersalny surowiec – drewno, który ma ponad 30 tysięcy zastosowań.

–Praca, a często i życie leśników, jest nieodzownie związana z drzewami. To my inicjujemy naturalne odnowienia nowego pokolenia lasu, sadzimy, pielęgnujemy i dbamy o drzewa. By zachęcić obywateli do udziału we wspólnej akcji sadzenia drzew, udostępnimy milion sadzonek rodzimych gatunków. To ważne, aby przy okazji edukować, że tylko te gatunki nie zaburzają bezpieczeństwa ekosystemów. Akcja sadziMY jest wkładem Lasów Państwowych w realizację unijnego celu posadzenia trzech miliardów drzew w krajach Wspólnoty – informuje Witold Koss, dyrektor generalny Lasów Państwowych.      

Przypomnijmy - Unia Europejska zobowiązała się, że do 2030 r. posadzi dodatkowe trzy miliardy drzew. Zobowiązanie to wpisuje się w unijne działania na rzecz odbudowy zasobów przyrodniczych w Europie i przeciwdziałania zmianie klimatu. Dzięki realizowanej przez Lasy Państwowe akcji #sadziMY każdy z nas może przyłączyć się do realizacji unijnego celu dla klimatu i przyrody.

Każdy chętny może zgłosić się do najbliższego nadleśnictwa, by odebrać sadzonkę i zasadzić ją na własnym gruncie. W Polsce jest 429 nadleśnictw. Wszystkie razem przygotowały milion sadzonek różnych gatunków drzew i krzewów. Stoiska z sadzonkami można też spotkać w centrach niektórych miast. Dokładne lokalizacje najlepiej sprawdzić na stronach internetowych nadleśnictw i regionalnych dyrekcji Lasów Państwowych.

Leśnicy rozdają sadzonki nieodpłatnie. Po odbiór drzewek warto przyjść z własnym opakowaniem, które zabezpieczy korzenie drzew przed wysuszeniem. Drzewka można przechować przez kilka dni przed wysadzeniem, układając płasko na gruncie i przesypując korzenie wilgotnym piaskiem.

Sadzonki sosen, grabów, buków, dębów, jarzębów i śliw będą dostępne przy biurze Nadleśnictwa Zawadzkie, ul. Strzelecka 6.